Uyumsuz Şemalarımız Nelerdir? Bu Şemalar Bizi Nasıl Etkiler?

Şema Terapi Nedir?

Psikolojide farklı ekollerde farklı izdüşümlerini bulabileceğimiz ‘şema’lar kişilerin erken çocukluk dönemlerinde temel duygusal ihtiyaçlarının karşılanmaması sonucunda oluşurlar. Şemalar kişinin ötekilerle olan ilişkisini baz alan, öz yıkıcı duygusal ve bilişsel kalıplardır. Kişiler uyumsuz şemalarla başa çıkabilmek adına uyumsuz davranışlar ortaya koyarlar.

Çocukluk veya gençlikte ortaya çıkan şemalar erken çocuklukta yaşanan anılar, duygular, bilişler ve fiziksel yaşantılar sonucunda oluşup, yaşam boyunca gelişirler. Kişilerin temel ihtiyaçlarını karşılayan çekirdek aileleri olduğundan en erken gelişen şemalar aile içerisinde yaşanan travmalar, olumsuz duygular ve deneyimler sonucunda oluşurlar. Kişinin yaşı ilerledikçe, okul, arkadaşlar ve çeşitli topluluklarda yaşadığı olumsuz deneyimler de şemaların oluşmasına neden olurlar.

Kaç tane Şema vardır? Nasıl sınıflandırılır?

Toplamda 18 adet erken dönemde gelişen uyumsuz şema 5 alanda incelenmektedir:

Ayrılma ve Reddedilme alanına ait şemalar: Terk Edilme/İstikrarsızlık, Güvensizlik/ Kötüye Kullanılma, Duygusal Yoksunluk, Kusurluluk/Utanç, Sosyal İzolasyon/ Yabancılaşma,

Zedelenmiş Özerklik ve Kendini Ortaya Koyma alanına ait şemalar: Bağımlılık, Yetersizlik, Zarar Görme veya Hastalanmaya Karsı Dayanıksızlık, İçiçelik/Gelişmemiş Benlik, Başarısızlık,

Zedelenmiş Sınırlar alanına ait şemalar: Haklılık/Büyüklenmecilik, Yetersiz Öz-Denetim/Öz-Disiplin,

Diğeri-Yönelimlilik alanına ait şemalar: Boyun Eğicilik, Fedakârlık, Onay-Arayıcılık,

Aşırı Tetikte Olma ve Bastırılmıştık alanına ait şemalar: Karamsarlık, Duyguların Bastırılması, Yüksek Standartlar ve Cezalandırıcılık.

İnsanlar yaşadıkları olayları şemalarının filtrelerinden geçirerek anlamlandırmaktadırlar. Bu doğrultuda iki kişinin yaşadığı aynı olay bu iki kişide farklı şekilde anlamlandırılmaktadır. Bunun sebebi ise yaşanılan olaylar karşısında kişilere ait semaların tetiklenmesiyle korku, öfke, üzüntü, utanç ve suçluluk gibi farklı duyguların ortaya çıkmasıdır.

Peki bireyler tetiklenen şemalar sonucu ortaya çıkan bu duygularla nasıl başa çıkarlar?

Bireyler acı veren bu duygulardan kurtulmak için şemalarına “teslim” olabilirler.

Bireyler savaşmak ve şemalarının üstüne gitmek yerine şemalarına boyun eğerek geçici olarak güvende hissederler ancak uzun vadede şemalarını besler ve daha mutsuz hissedecekleri bir duruma doğru sürüklenirler. Bir diğer başa çıkma biçimi “kaçınma”dır. Örneğin kusurluluk, başarısızlık şeması olan bir birey daha önce yaşamış olduğu olumsuz ilişki deneyimlerinden sonra ikili ilişkilerden, karşı cinsle tanışma ve ilişki kurma ortamlarından durumlardan kaçar. Böylece kusurluluk ve başarısızlık şeması aktive olmaz ve birey acı yaratabilecek hislerden de kendini korumuş olur. Son başa çıkma metodu olarak bireyler şemalarının zıddını yaparak şemalarını “aşırı telafi” ederler. Örneğin çocukken şiddete maruz kalmış bir birey güvensizlik ve dayanıksızlık şemalarıyla baş etmek için kendisi de şiddete başvurabilir ve tehlikeli gruplara katılabilir. Burada birey, şiddete başvurarak, güvensizlik ve şiddet şemalarını aşırı telafi etmektedir.

Şema Terapi ile şemalar nasıl ele alınır?

Bu şemaların bir bölümü birçok insanda olabilmekle beraber bu yıkıcı şemaların yol açtığı olumsuz duygular kişiler arası problemler, ilişki problemleri, depresyon, kaygı bozuklukları veya kişilik bozukluklarına sebep olabilirler. Şemalarla etkili başa çıkma yöntemleri için Şema Terapistleri aşağıdaki yöntemleri uygulamaktadırlar.

Öncelikle Şema Terapi ölçeği kullanılarak danışanda bulunan şemalar tespit edilir. Ölçek sonuçları danışanla paylaşılarak Şema Terapi uygulamaları ile ilgili bilgi verilir. Şema Terapi’de kullanılan ana metotlar:

İlişkisel Teknikler: Gerektiğinde terapi içerisinde danışanın şemalarını tetikleyerek veya terapi ilişkisinde danışanın şemalarının tetiklendiği durumlarda danışanın şemasının farkına varmasını ve şemasının etkilerini ele alabilirler.

Bilişsel Teknikler: Düşüncelerimizin duygularımızı yönlendirdiğini temel alarak, şemalarımıza dair tez ve antitez toplayabilir, otomatik düşünceleri saptar, kişinin hayatına olan avantaj-dezavantajlarını, otomatik düşüncelere dair kanıtları toplar, şemalarla başa çıkmayı öğretir ve şemaları yeniden çerçeveleriz.

Duygu Odaklı Teknikler: Rol oynama, imgeleme gibi tekniklerle şemaların ilk ortaya çıkışı veya hissedildiği ana gidilerek, duygular yeniden çerçevelenir.

Davranışsal Teknikler: Davranışsal ödevler, rol oynama gibi yöntemleri kullanarak, şema ile bağlantılı ve şemayı besleyen davranış örüntülerini daha sağlıklı davranışlarla değiştirmeyi amaçlar.

Şema Terapi ile ilgili detaylı bilgi almak isteyenler için kaynaklar:

“Şema Terapi Ayırıcı Özellikler”. Eskhol Rafaeli, David P. Bernstein, Jeffrey E. Young. Psikonet Yayınları.

Uzman Klinik Psikolog Nurdan Kozan
 Çakı – Yeni Terapi Çocuk, Genç ve Aile Psikolojik Danışmanlık ve Eğitim Merkezi